Fijne boeken, ook over ingewikkelde onderwerpen.
Bij Droomvallei Uitgeverij geef ik boeken uit die ergens over gaan. Soms licht, soms ingewikkelder, maar altijd met een laag eronder.
In deze reeks sta ik stil bij die laag. Niet via grote theorieën, maar via kleine, herkenbare momenten, zoals ze ook in verhalen voorkomen.
Omgaan met rouw en verlies is zelden een rechte weg. Vaak denken we bij rouw aan grote momenten van afscheid, aan de dagen waarop alles stilvalt of juist geregeld moet worden. Maar meestal laat verlies zich juist voelen in het gewone leven. In kleine dingen. In een jas die nog aan de kapstok hangt. In een naam die je bijna hardop noemt. In een liedje dat ineens te veel oproept op een moment waarop je daar helemaal niet op had gerekend.
Rouw komt niet alleen na een overlijden. Ook het verlies van gezondheid, vertrouwen, een huis, een vriendschap, een toekomstbeeld of een vertrouwd gezinsleven kan iets losmaken dat op rouw lijkt. Er is iets weggevallen wat eerst vanzelfsprekend was. En juist dat maakt omgaan met rouw en verlies vaak zo ingewikkeld: niet alleen omdat je iets mist, maar ook omdat het leven intussen gewoon doorgaat.
Rouw en verlies laten zich vaak zien in kleine momenten
Mensen denken soms dat rouw vooral zichtbaar is aan tranen, stilte of grote emoties. Maar vaak zit verlies op stillere plekken. In concentratie die niet meer lukt. In sneller moe zijn. In een onverklaarbare onrust. In het gevoel dat je iets kwijt bent geraakt wat niet goed in woorden past.
Soms merk je het pas wanneer je iets wilt vertellen en ineens weer weet dat die ander er niet meer is. Of wanneer je een gewone dag doorkomt en pas ’s avonds voelt hoe zwaar die eigenlijk was. Rouw en verlies gedragen zich zelden netjes. Ze komen niet altijd op de momenten dat het uitkomt. En ze verdwijnen ook niet omdat de omgeving vindt dat het nu wel weer genoeg is geweest.
Misschien is dat een van de moeilijkste kanten van rouw: dat het zo vaak in het alledaagse zit. Niet alleen in afscheid nemen, maar ook in verder moeten met iets wat niet meer heel wordt zoals het was.
Omgaan met rouw en verlies vraagt geen oplossing
We leven in een tijd waarin veel gevoelens snel uitgelegd of opgelost moeten worden. Verdriet krijgt al gauw de vraag wanneer het minder wordt. Gemis wordt al snel benaderd alsof het ergens naartoe moet. Maar omgaan met rouw en verlies is geen project. Geen stappenplan. Geen rechte lijn.
De ene dag kun je redelijk functioneren. Je doet boodschappen, werkt iets weg, antwoordt op berichten. En de volgende dag kan een geur, een foto of een terloopse opmerking alles weer openleggen. Dat is niet vreemd. Dat hoort vaak juist bij rouw. Liefde laat zich niet strak opruimen, en verlies dus ook niet.
Soms helpt het al om dat niet steeds te bevechten. Niet alles hoeft meteen begrepen te worden. Niet alles hoeft gerepareerd. Sommige dingen mogen een tijdlang alleen maar waar zijn.
De buitenwereld ziet vaak maar een deel
Voor volwassenen is rouw vaak ook ingewikkeld omdat er veel van hen verwacht blijft worden. Werk gaat door. Gezinnen draaien door. Er moet van alles geregeld, besloten en volgehouden worden. Intussen kan het vanbinnen heel anders voelen dan aan de buitenkant zichtbaar is.
Mensen zeggen soms goedbedoeld dat de tijd alle wonden heelt, of dat iemand het een plek moet geven. Maar wie met verlies leeft, weet vaak dat het niet zo eenvoudig werkt. Het scherpe verandert misschien. De vorm van het gemis verandert ook. Maar dat betekent niet dat het weg is.
Soms zou het al helpen als er wat minder haast was. Wat meer ruimte voor hoe rouw echt gaat: grillig, persoonlijk, soms stil, soms rauw, en vaak in golven.
Kinderen rouwen ook, maar vaak anders dan volwassenen
Bij kinderen ziet rouw er meestal anders uit dan volwassenen verwachten. Een kind kan intens verdrietig zijn en even later weer spelen, lachen of iets heel gewoons vragen. Dat betekent niet dat het verlies minder diep zit. Kinderen bewegen vaak heen en weer tussen voelen en uitrusten. Ze nemen verdriet in kleine stukken.
Soms stellen kinderen heel directe vragen. Waar is iemand nu? Komt die nog terug? Waarom is dit gebeurd? Soms vragen ze juist niets, maar laten ze iets zien in hun spel, in hun gedrag, in hun boosheid of in hun behoefte aan nabijheid. Een kind dat meer klaagt, slechter slaapt of ineens bang wordt om alleen te zijn, laat soms iets zien wat nog geen woorden heeft.
Omgaan met rouw en verlies bij kinderen vraagt daarom niet altijd om grote gesprekken. Vaak begint het met beschikbaar zijn. Met eerlijk antwoorden, zonder alles dicht te maken. Met herhaling ook, want kinderen vragen hetzelfde soms meerdere keren. Niet omdat ze niet luisteren, maar omdat verdriet tijd nodig heeft om te landen.
Volwassenen en kinderen hebben vaak hetzelfde nodig
Hoe verschillend rouw er ook uit kan zien, er zit iets gezamenlijks in. Zowel kinderen als volwassenen hebben meestal geen haastige uitleg nodig, maar ruimte. Iemand die niet meteen invult wat er gevoeld moet worden. Iemand die nabij blijft, ook als het ongemakkelijk wordt.
Voor volwassenen kan dat betekenen: even niet sterk hoeven zijn. Voor kinderen kan dat betekenen: merken dat alle gevoelens er mogen zijn, ook de verwarrende. Verdriet, boosheid, opluchting, angst, schuldgevoel, stilvallen. Rouw is zelden netjes. Juist daarom helpt het als er iemand is die niet schrikt van wat zich aandient.
Verhalen kunnen daar iets bijzonders in betekenen. Voor kinderen, omdat een verhaal een veilige omweg biedt naar iets groots. Voor volwassenen, omdat een boek soms woorden geeft aan wat nog los en ongrijpbaar voelt. Niet om het op te lossen, maar om te herkennen: dit bestaat ook. Ik ben hier niet alleen in.
Verder leven met gemis is iets anders dan loslaten
Misschien is dat wel een belangrijk onderscheid. Omgaan met rouw en verlies betekent niet altijd dat je iets loslaat. Soms betekent het juist dat je langzaam leert leven met wat gebleven is. Met een herinnering. Met een lege plek. Met liefde die niet meer dezelfde richting op kan, maar nog wel bestaat.
Dat vraagt vaak zachtheid. Niet elke dag is even zwaar, maar ook niet elke dag is licht. Sommige verliezen blijven op onverwachte momenten terugkomen. Bij een verjaardag. Bij een schoolplein. In een nieuwe fase van het leven waarin opnieuw duidelijk wordt wie er ontbreekt.
Misschien hoeft dat niet gladgestreken te worden. Misschien is het al veel als er ruimte is om te zeggen: dit is moeilijk, en ik draag het toch. Niet perfect. Niet voorbeeldig. Maar wel echt.
Boeken die hierbij passen
Boeken over rouw en verlies
voor kinderen
Rick is er niet meer. Het boek Rick is er niet meer is geschreven om kinderen, in de leeftijd van 8 à 12 jaar, bij te staan in het lastige proces van rouwverwerking. Op verhalende wijze worden de vijf fases van rouwverwerking beschreven door de schrijfster Esther van der Ham en jeugd- en kinderpsychologe Marcella Luiken.
Donna is tien jaar en zit in groep zes. Haar vriend en klasgenoot Rick is zo ziek dat hij dood gaat. In dit boek wordt beschreven hoe Donna en haar klasgenootjes dat beleven. We maken haar mee thuis en op school, in contact met klasgenoten en vrienden.